17 Eylül 2026’da Sermaye Piyasası Kurulu, yedi portföy yönetim şirketine ait 131 fonun tasfiyesine karar verdi. Bu fonlarda 455 bini aşkın yatırımcı vardı. Ekim ayında Meclis’te yapılan görüşmede SPK yöneticileri, olağan dışı işlemlerin 2025’te tespit edildiğini, denetim yapıldığını ve cezalar verildiğini anlattı. Borsa İstanbul’un SPK’ya 100’ün üzerinde bildirim yaptığı da aynı görüşmede gündeme geldi. Bu bildirimlerin kaçının krize konu işlemlerle ilgili olduğu ve her birinin ardından hangi adımın atıldığı açıklığa kavuşmadı.
Krizin neden bu kadar büyüyebildiğini anlamak için önemli bir soru sormamız gerekiyor. Olağan dışı işlemler görülmeye başladığında, bunları durdurabilecek kişiler kime hesap veriyordu? Belki daha da doğrusu… Hesap vermek gibi bir ihtimalin varlığından haberleri var mıydı?
Krizin başlangıcı, gelişimi ve sonuçları hakkında çok şey dinlediniz ve okudunuz ama her birimiz için aslolan esasında buna mahal veren ana sebebin ne olduğu…
En erdemli yönetici bile tek başına yönetemez!
Tek adam rejiminde en tepedeki kişinin ilkeli, erdemli, çalışkan ve kamu yararına bağlı olduğunu varsayalım. Bu en elverişli varsayım altında bile çok büyük bir sorun vardır: Bir insan memur atamalarından dış politikaya, eğitim sisteminden ulusal güvenliğe kadar uzanan kararların hepsini inceleyemeyeceğine, her kurumun raporunu okuyamayacağına, her rapordaki bilginin doğruluğunu tek tek sınayamayacağına göre… Yetkiyi ne kadar merkezileştirirse merkezileştirsin, o yetkiyi kullanmak için çok sayıda insana ihtiyaç duyar.
Kararlar ve atamalar tek merkezde toplandığında, yönetici kendisine doğrudan rapor verecek, talimatlarını uygulayacak ve önemli konularda kendi çizgisinden çıkmayacağına inandığı geniş bir kadro kurmaya yönelir. O kadronun her üyesi de kendi altında benzer bir güven ilişkisi arar. Bir süre sonra Tek Adama hangi bilginin ulaşacağını, hangi uyarının acil sayılacağını, hangi dosyanın bekleyeceğini bu kişiler belirler. Kâğıt üzerinde son söz Tek Adamındır ve fakat… O sözün hangi bilgiye dayanacağını her zaman çevresindekiler tayin eder.
Tek Adamın en başta yaptığı seçimlerin isabetli olduğunu varsayalım. Bir insanın göreve gelirken dürüst olması, yıllar sonra aynı koşullarda davranacağının teminatı olabilir mi? İmzası büyük paraların yönünü değiştirmeye başladığında, çevresi ondan makam ve nüfuz beklediğinde, kararlarını sorgulayabilecek kişiler de kariyerleri için aynı merkeze bakıyorsa, insanın zaaflarına teslim olması kolaylaşır. İlk taviz bir dosyayı biraz bekletmek kadar küçük olabilir. Sonraki taviz, bir meslektaşın uyarısını kayda geçirmemek olur. Para ve güç devreye girdikçe, başlangıçta istisna sayılan davranışlar zamanla karar alma biçimine dönüşebilir.
Yakınlık, bir insanı daha iyi tanımaya yarayabilir. Aynı yakınlık, hakkında gelen kötü bir habere inanmayı zorlaştırabilir ve başkalarını o haberi iletmekten caydırabilir.
İktidarın iç rekabeti denetimin yerini alınca…
Kamu görevinin kişisel sadakate bağlandığı ve bağımsız denetimin etkisizleştiği bir Tek Adam düzeninde, iktidar çevresinde fiilen işleyen tek gözetim, o çevredeki insanların birbirlerinin açığını kollaması haline gelir. Birinin nüfuz kaybetmesi, ötekinin daha fazla yetki kazanması demektir. Bir usulsüzlük bilgisinin ne zaman Tek Adama taşınacağını, kamuya verdiği zarardan çok bir rakibi zayıflatma ihtimali belirler. Aynı bilgi, bugün bir çıkar ortaklığını korumak için saklanırken yarın bir rakibi tasfiye etmek için kullanılabilir.
Böyle bir düzende bağımsız erken uyarının yerini, iktidar çevresinin kendi hesaplarına göre seçip aktardığı bilgiler alır. Tek Adam ne kadar ilkeli olursa olsun, kararlarını verirken gerçek bilginin kendisine ulaşabildiği kadarıyla yetinmek zorundadır. Yani… Yetki tek elde toplandıkça, o yetkinin hangi bilgiye dayanarak kullanılacağını belirleyen insanların gücü de artar.
Bilgi sonunda kendisine ulaştığında bu kez de Tek Adamın yapabileceği müdahalenin sınırları başlar… Bir kişiyi görevden almak elbette mümkün olabilir. Fakat o kişiyi koruyan ilişkileri, benzer atamaları ve yıllardır işleyen karar usullerini sorgulamak, yönetimin günlük işleyişini dayandırdığı kadroyu ve sadakat ilişkilerini de sarsabilir. Bu nedenle müdahale, çoğu zaman kurulu düzenin işleyişini tehlikeye atmayacak noktada durur. Ancak üstesinden gelinemeyecek boyutlara ulaşıldığında birileri feda edilebilir… Bir yönetici gider, yerine bir başkası gelir. Yeni gelen kişi aynı yetkilerle, aynı ilişkiler içinde ve aynı denetim boşluğunda çalışmaya başlar.
2018’de denetimin siyasi zemini nasıl değişti?
Parlamenter sistemde de yürütmenin atamalarda ağırlığı vardı. Siyasi sadakat liyakatin önüne geçebilir, iktidar çoğunluğu bir bakanı koruyabilir, düzenleyici kurumlar zamanında harekete geçmeyebilirdi. Bununla birlikte hükümet ve bakanlar Meclis’e karşı siyasi sorumluluk taşıyordu. Sözlü soru, bir bakanın Meclis kürsüsünde cevap vermesini sağlayabiliyordu. Gensoru, bakanın ya da hükümetin görevde kalmasını Meclis’in önüne getirebiliyordu. Bu araçların etkisi elbette siyasi çoğunluğa bağlıydı. Ancak muhalefet yine de ciddi bir denetim zaafını hükümet açısından siyasi maliyeti olan bir meseleye dönüştürebiliyordu.
16 Nisan 2017’de geçerli oyların yüzde 51,41’iyle kabul edilen anayasa değişikliğinin ardından, 2018’de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçildi. TBMM’nin yürütmeyi denetleme araçlarından sözlü soru ve gensoru kaldırıldı. Yazılı soru yetkisi korundu. Bir bakanın görevde kalması ise artık Meclis’in siyasi güvenine bağlı değildi. YSK kesin sonuç kararı · 6771 sayılı Kanun
Fon krizine bu açıdan bakınca, gecikmenin nasıl mümkün olabildiği ve maliyetin nasıl bu denli büyüyebildiği daha anlaşılır hale geliyor.
Eski sistemde bu kadar büyür müydü?
Eski sistemde aynı krizin yaşanıp yaşanmayacağını kesin olarak bilemeyiz. Benim kanaatim, parlamenter düzenin siyasi denetim araçları zamanında ve etkili biçimde kullanılsaydı krizin bu ölçeğe varmadan sınırlanma ihtimalinin daha yüksek olduğudur. İlk ciddi uyarının Meclis’te açıkça tartışılması, sorumlu bakanın alınan tedbirleri açıklamak zorunda kalması ve bu cevabın siyasi sonuç doğurabilmesi, en azından müdahaleyi geciktirmenin siyasi maliyetini artırırdı.
Aslında… Fon krizi için bugün hesabı sorulması gereken dönem, olağan dışı işlemlerin tespit edildiği 2025’le 17 Eylül 2026’daki tasfiye kararı arasındaki dönem değildir…
Hesabı sorulması gereken asıl dönem Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçmeyi oyladığımız 2017 referandumuna bizi sürükleyen süreçtir. Ve acaba… Bugünün fon zedeleri o referanduma Evet diyenler midir?
Hayat… Görmek isteyene derslerle, görmeyenler içinse pişmanlıklarla doludur!
Erden ÜÇÜNCÜOĞLU